“Travma müebbet ceza değildir.”

-Kaplanı Uyandırmak: Travmayı İyileştirmek

Peter A. Levine ve Ann Frederick (1997)

   Travma (ruhsal örselenme); kişinin bizzat yaşadığı veya tanık olduğu şiddet, ölüm tehdidi veya cinsel saldırı gibi genel deneyimlerin dışında kalan ve fazlasıyla stres kaynağı olan ruhsal bir olgudur (American Psychiatric Association [APA], 2022). Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB), bireyin işlevselliğine negatif yönde ve uzun bir zaman diliminde etki eden yoğun stres tepkisidir (Tabur ve diğerleri, 2023). TSSB; yeniden yaşantılama (travmatik anının istemsiz akla gelişleri (flashback), olaya dair kabuslar ve tetikleyici (çoğunlukla hayırlatıcı) karşısında aşırı ruhsal ve fiziksel tepki) ile seyreder. TSSB tanısı almış bireylerde kaçınma davranışı ve aşırı uyarılma ile seyreden tepkisellik sonucu “tetikte olma” hali (hipervijilans) da oldukça fazladır.

    Yaşanılan olayın travma boyutu düşünüldüğünde, olayın süresi ve şiddeti büyük bir önem arz etmektedir. Travmanın çözümlenmesinin önündeki en büyük engel ise bireyin bastırması (repression) ve travmanın kendiliğinden iyileşebilen doğasında bir düzensizlik yaratmasıdır.  Bu kaçınmalara yol açan kaygı ve stresör etkileri kendiliğinden yok olmadığında TSSB’ye dönüşebilmektedir (Şimşek, 2023). Aynı zamanda “güçsüzüm”, “değersizim”, “dünya kötü bir yer” veya “onarılamayacak düzeyde bozuldum” gibi rüminasyon (zihinsel geviş getirme- sürekli olarak düşünme) ve hatalı düşünme biçimleri de TSSB oluşmasındaki etkenlerdendir. Bireyin edindiği olumsuz değerlendirmeler ve işlevsiz düşünce biçimleri, çevresini çatlamış bir camın ardından görmesine sebep olur. Görüntü bozulmuş ve dünya artık çatlamış bir camın ardında berraklığını yitirmiştir.

    Travmatik bir olayın en belirgin etkilerinden biri de “geriye dönük bakış sapması (hindsight bias)”dır ve bireyin şimdiki bilgileriyle geçmişini yargılamasıdır (Şimşek, 2023). “Oraya gitmeseydim başıma bunlar gelmezdi.” “Ben çağırmasaydım yolda kaza geçirip ölmezdi.” “Engel olabilirdim.”… Bu tarz düşünce biçimleri bir yandan geriye dönük bakış sapması olarak değerlendirilirken bir yandan da grandiöz (büyüklenmeci) açıdan ele alınmalıdır. Geleceği bilmek ve kontrolü sağlamak bütünüyle imkansızdır. Elbette öz-koruma becerilerimiz gelişmelidir fakat başımıza gelecek olan her şeyi yönetebilmek bizim tekelimizde bazı durumlarda bulunmamaktadır. Sonuçları bilen “şimdiki biz” pekala farklı davranabilirdi fakat “geçmişteki biz” bu durumdan ve sonuçlarından haberdar değildi.

📋Hazırlayan:Stj. Psk. Sıla Taşkıran

Kaynakça:

American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.).

Levine, P. A. (2013). Kaplanı uyandırmak: Travmayı iyileştirmek (Z. Yalçınkaya, Çev.). Butik Yayıncılık.

Şimşek MK. (2023).  Cognitive Models Explaining Post-Traumatic Stress Disorder and Cognitive Therapy Methods Frequently Used in Trauma Victims. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar - Current Approaches in Psychiatry. 2023;15:631–643.

Tabur, S.T., Suna, E., Türkçapar, H. (2023). Travma Sonrası Stres Bozukluğunda Bilişsel Davranışçı Terapi: Olgu Sunumu. J Cogn Behav Psychother Res; 12(1), 87-94.