Suç davranışı, çoğu zaman toplum tarafından “anlık bir kopuş” ya da “kontrol kaybı” olarak yorumlanır. Fakat psikoloji literatürü ve modern kriminoloji, bu görüşün fazlasıyla indirgemeci olduğunu savunmaktadır. Suç, çoğu durumda rastlantısal bir patlama değil; aksine bilişsel olarak yapılandırılmış, duygusal olarak düzenlenmiş ve davranışsal olarak tekrar eden bir sistemine dayalıdır. Suçlu, yalnızca bir eylem gerçekleştirmez; zihninde kurguladığı bir senaryoyu, belirli normlar ve örüntülerle birlikte ortaya koyar (Bandura, 1999; Zimbardo, 2007).

Davranışın Kodları: Arketipsel Kalıplar ve Ritüel Yapı

Kriminoloji literatüründe özellikle “script theory” (senaryo kuramı) ve suç profilleme çalışmaları, suç davranışının belirli bir yapıyı izlediğini gösterir (Cornish, 1994). Bu bağlamda, birçok suçlunun davranışında gözlenen arketipsel eylem kalıpları, bireyin içsel dünyasında tekrar eden psikolojik temaların dışavurumudur. Bu kalıplar; kurban seçimi, temas kurma biçimi ve eylemin uygulanışı gibi aşamalarda kendini gösterir. Suçlu her seferinde yeni bir suç işlemiyor; aslında aynı psikolojik senaryoyu yeniden üretiyor.

Bu senaryonun en belirgin kısmı ise ritüelleşmiş jestlerdir. Anglo-Amerikan suç analizlerinde “signature behavior” olarak geçen bu kavram, suçun işlevsel gerekliliklerinin ötesine geçen, sembolik ve tekrar eden davranışları ifade eder (Turvey, 2011). Mesela belirli bir cümleyi tekrar etmek, belirli bir beden dili kullanmak ya da eylem sırasında gereksiz görünen ama sürekli tekrar eden hareketler, fail için psikolojik bir düzen kurma işlevindedir. Bu ritüeller, bir anlamda bireyin içsel dağınıklığını kontrol altına almak için çabalamasıdır. Aynı zamanda kaygıyı yönetir ve suçlunun eylemi “tamamlanmış” olarak hissetmesine sebep olur.

Suç Anı: Bilişsel Tünel ve Ahlaki Kopuş

Suçun gerçekleştiği an, yalnızca davranışsal değil, aynı zamanda yoğun bir nörobilişseldeğişim sürecidir. Bu süreçte sıkça gözlenen kavramlardan biri bilişsel tünel vizyonudur. Bu kavram, bireyin dikkat ve düşünce alanının daralmasını, alternatif olasılıkları değerlendirememesini ifade eder (Kahneman, 2011). Nöropsikolojik araştırmalar, yüksek stres ve uyarılmışlık durumlarında prefrontal korteksin işlevselliğinin baskılandığını ve bunun da karar verme süreçlerini zayıflattığını göstermektedir. Sonuç olarak birey, eylemin uzun vadeli sonuçlarını yok sayar ve sadece o anki hedefine odaklanır.

Bu bilişsel daralmaya ek olarak bir diğer mekanizma ise duygusal kopuş ve Bandura’nınkavramsallaştırdığı ahlaki kopuş süreçleridir (Bandura, 1999). Suçlu, kurbanla empatik bağını tamamen koparır ve onu bir insan değil, bir nesne olarak algılamaya başlar. Bu durum, eylemin psikolojik yükünü azaltır ve suçun sürdürülmesini mümkün kılar. Zimbardo’nunkimlik çözülmesi çalışmaları da bireyin belirli koşullar altında kendi ahlaki görüşünden nasıl uzaklaşabildiğini göstermektedir (Zimbardo, 2007).

Suçun Gizli Motivasyonu: Aldatma, Kontrol ve Haz

Suç davranışının sadece dışsal bir hedefe yönelik olmadığı, aynı zamanda içsel bir ödül mekanizmasıyla da ilişkili olduğu söylenmektedir. Özellikle manipülasyon ve aldatmanın olduğu suçlarda, suçlu için önemli olan yalnızca sonuca ulaşmak değil; sürecin kendisidir. Bu noktada devreye aldatmanın verdiği haz girer.

Nöropsikolojik çalışmalar, aldatma ve manipülasyon süreçlerinin bazı bireylerde dopamintemelli ödül sistemini aktive edebildiğini göstermektedir (Ariely, 2012). Yani suçlu sadece hedefe ulaşmış olmaz; aynı zamanda “kandırma”, “üstünlük” ve “kontrol etme” deneyiminden haz duyar. Bu durum, Baumeister’in “kötülüğün psikolojisi” çalışmalarında da vurguladığı gibi, suçun bazı bireyler için bir tür güç ve anlam üretme aracı haline gelmesine yol açabilir (Baumeister, 1997).

Buna göre, suç anında ya da sonrasında görülen uygunsuz gülümsemeler, yüzeysel bir duygusal ifade değil; çoğu zaman bu içsel ödül deneyiminin dışa vurumudur. Suçlu, yalnızca bir eylem gerçekleştirmemiş; aynı zamanda kendi zihinsel senaryosunu başarıyla tamamlamıştır.

Suçun sistemi: Zihinsel süreçlerin yapılandırılmış çıktısı

Tüm bu süreçler birlikte değerlendirildiğinde, suç davranışının rastlantısal ya da tamamen dürtüsel bir eylem olmadığını görürüz. Aksine suç, bilişsel, duygusal ve davranışsal düzeyde organize olmuş bir sistemin sonucudur. Arketipsel kalıplar, ritüelleşmiş davranışlar, bilişsel daralma ve duygusal kopuş gibi mekanizmalar, bu sistemin temel yapı taşlarını oluşturur.

Suçlu psikolojisini anlamak, yalnızca “ne oldu?” sorusunu değil; “bu nasıl mümkün oldu?” sorusunu da sormayı gerektirir. Çünkü her suç, yalnızca bir ihlal değil; aynı zamanda insan zihninin karanlık ama tutarlı bir anlatısıdır.

📋Hazırlayan:  A.P.A. Temsilcisi Nisa Zeynep DÜZENLİ

Kaynakça:

Ariely, D. (2012). The (honest) truth about dishonesty: How we lie to everyone—especially ourselves. HarperCollins.

Bandura, A. (1999). Moral disengagement in the perpetration of inhumanities. Personality and Social Psychology Review, 3(3), 193–209.

Baumeister, R. F. (1997). Evil: Inside human violence and cruelty. W. H. Freeman.

Cornish, D. B. (1994). The procedural analysis of offending and its relevance for situationalprevention. In R. V. Clarke (Ed.), Crime prevention studies (pp. 151–196). Criminal Justice Press.

Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Farrar, Straus and Giroux.

Turvey, B. E. (2011). Criminal profiling: An introduction to behavioral evidence analysis (3rded.). Academic Press.

Zimbardo, P. G. (2007). The Lucifer effect: Understanding how good people turn evil. Random House.