Otizm Spektrum Bozukluğu Nedir?

Otizm kelimesi, Yunanca’da “benlik” anlamına gelen “autos” sözcüğünden türetilmiştir. İlk kez 1910 yılında İsviçreli psikiyatrist Eugen Bleuler tarafından, dış dünyayla ilişkisini sınırlı yaşayan bireyleri tanımlamak için kullanılmıştır. Bugün ise otizm; bireyin dünyayı algılama, düzenleme ve ilişki kurma biçimindeki nörogelişimsel farklılıkları kapsayan geniş bir spektrum olarak ele alınmaktadır.

Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB); bireyin diğer insanlarla iletişimini, sosyal etkileşimini ve davranış örüntülerini etkileyen nörogelişimsel bir farklılıktır. Bu farklılık yalnızca sosyal alanda değil; dil gelişimi, bilişsel süreçler, duyusal hassasiyetler, motor ve fiziksel beceriler gibi birçok alanda kendini gösterebilir.

Bazı çocuklar konuşmada zorlanırken, bazıları yoğun duyusal hassasiyetler yaşayabilir; bazıları ise belirli konularda dikkat çekici güçlü yönler sergileyebilir.

“Spektrum” ifadesi, otizmin her bireyde aynı şekilde ortaya çıkmadığını anlatır. Her çocuk kendine özgüdür; güçlü yönleri, zorlandığı alanlar ve ihtiyaçları farklıdır.

Bu nedenle otizm bir “eksiklik”ten çok, farklı bir gelişim yolculuğu olarak da ele alınabilir.

Otizmin Olası Nedenleri

Otizmin nedenleri kesin olarak bilinmemekle birlikte, araştırmalar genetik, metabolik ve çevresel faktörlerin birlikte rol oynayabileceğini göstermektedir. Ancak önemli bir nokta vardır: Hiçbir faktör tek başına otizmin nedeni değildir (Greenspan & Wieder, 2018).

Bu süreçte ebeveynlerin en sık yaşadığı duygulardan biri suçluluk ve belirsizliktir.

Ancak bilimsel olarak bilinen şudur ki: Otizm, ebeveyn tutumlarıyla ortaya çıkan bir durum değildir.

Ebeveynlerin görevi “neden oldu?” sorusuna takılı kalmak değil, “Şimdi çocuğumu nasıl destekleyebilirim?” sorusuna odaklanmaktır.

Otizm;  İlişki kurma,iletişimi başlatma ve sürdürme,düşünme ve ifade etme süreçlerinde bazı farklılıklar içerir. Örneğin oral-motor becerilerde yaşanan güçlükler, çocuğun konuşmayı başlatmasını ya da kelimeleri net üretmesini zorlaştırabilir (Greenspan & Wieder, 2018).

Bu durum çoğu zaman çocuğun istemediği için değil, bedensel ve nörolojik süreçlerin farklı çalışmasından kaynaklanır.

Otizmle İlişkili Bazı Tanımlar

Çocukluğun Dezentegratif Bozukluğu

Yaşamın ilk iki yılında normal gelişim gösteren bir çocuğun, sonrasında edinilmiş becerilerinde belirgin bir gerileme yaşamasıyla tanımlanır.

Bu durum ebeveynler için oldukça kaygı verici olabilir ve mutlaka uzman değerlendirmesi gerektirir.

Rett Sendromu

X kromozomunda meydana gelen bir mutasyon sonucu ortaya çıkar. İlk 18 ay genellikle normal gelişim izlenirken, ardından nöbetler, otistik belirtiler ve motor becerilerde gerileme görülür.

Daha çok kız çocuklarında görülmesiyle ayırt edilir.

Atipik Otizm

Otizmin daha hafif belirtilerle seyrettiği durumları tanımlamak için kullanılır.

Dil, iletişim, motor ve duygusal alanlarda geriliklerle kendini gösterebilir.

Bu çocuklar bazen “anlaşılamayan” ya da “uyumsuz” olarak etiketlenebilir; oysa doğru destekle önemli ilerlemeler kaydedebilirler.

Asperger Sendromu

Asperger sendromu, geçmişte otizmden ayrı bir tanı olarak ele alınmıştır. Günümüzde ise tanısal sınıflandırmalarda (DSM-5) Otizm Spektrum Bozukluğu içinde, genellikle “Düzey 1 – Destek Gerektirir” başlığı altında değerlendirilmektedir.

Asperger özellikleri gösteren bireylerde çoğu zaman zeka gelişimi ve dil becerileri yaşına uygundur. Ancak sosyal ilişkilerde, karşılıklı iletişimde ve sosyal ipuçlarını anlamada belirgin güçlükler görülebilir. Bu bireyler ne söyleyeceklerini bilirler fakat ne zaman, nasıl ve hangi tonda söylemeleri gerektiğini kestirmekte zorlanabilirler.

Sık görülen özellikler arasında:

-Sosyal kuralları sezgisel olarak anlamakta zorlanma

-Göz teması, mimik ve beden dilini kullanmada sınırlılık

-Belirli konulara yoğun ilgi ve bu konular hakkında ayrıntılı bilgi birikimi

-Rutinlere bağlılık ve değişikliklere karşı rahatsızlık

-Duyusal hassasiyetler (ses, ışık, dokunma gibi)

-Asperger özellikleri gösteren bireyler çoğu zaman “farklı” ama aynı zamanda “çok yetenekli” alanlara sahiptir.

-Detaylara dikkat, güçlü hafıza, analitik düşünme ve derin ilgi alanları bu bireylerin öne çıkan güçlü yönleri olabilir.

-Bu nedenle Asperger, bir yetersizlikten çok farklı bir algılama ve ilişki kurma biçimi olarak ele alınmalıdır. Doğru sosyal destek, duygusal rehberlik ve anlayıcı bir çevre ile bu bireyler akademik, mesleki ve sosyal yaşamda tatmin edici ilişkiler ve başarılar geliştirebilirler.

-Ebeveynler için önemli bir nokta şudur:

-Asperger özellikleri gösteren çocuklar çoğu zaman anlaşılmadıklarında geri çekilirler; anlaşıldıklarında ise gelişimleri belirgin şekilde hızlanır.

Otizm Spektrum Bozukluğu Düzeyleri

Otizm spektrum bozukluğu, bireyin günlük yaşamda ihtiyaç duyduğu destek düzeyine göre üç başlık altında ele alınır:

Düzey 1 (Destek Gerektirir):

Sosyal becerilerde zorlanma, sınırlı ilgi alanları, rutinlere bağlılık ve tekrarlayıcı davranışlar görülebilir.

Çoğu zaman çevre tarafından “fark edilmesi zor” bir düzeydir.

Düzey 2 (Yoğun Destek Gerektirir):

İletişim becerilerinde belirgin güçlükler vardır.

Rutinlerin bozulması yoğun huzursuzluk ve duygusal tepkilere yol açabilir.

Düzey 3 (Çok Yoğun Destek Gerektirir):

İletişim ve etkileşim ciddi düzeyde sınırlıdır.

Bu bireyler günlük yaşamın pek çok alanında sürekli desteğe ihtiyaç duyabilir.

Eşlik Eden Durumlar

Otizm spektrum bozukluğuna bazı tıbbi durumlar eşlik edebilir. Bunlar arasında: epilepsi, Frajil X Sendromu, Tüberoz Skleroz, sindirim sistemi sorunları ve uyku bozuklukları yer alır. Bu nedenle OSB değerlendirmesi çoğu zaman multidisipliner bir yaklaşım gerektirir.

Tarama ve Değerlendirme Araçları

Birinci Düzey Tarama Araçları:

Denver Gelişimsel Tarama Testi II

Ankara Gelişim Envanteri

Gazi Erken Gelişim Değerlendirme Aracı

İkinci Düzey Tarama Araçları:

CHAT (Erken Çocukluk Dönemi Otizm Tarama Ölçeği)

M-CHAT (Değiştirilmiş Erken Çocukluk Dönemi Otizm Tarama Ölçeği)

Tarama araçlarının tanı koymak için değil, risk belirlemek için kullanıldığı unutulmamalıdır.

Ebeveynler Neler Yapabilir?

Bu yolculukta ebeveyn olmak; mükemmel olmaktan çok, yeterince iyi olmayı gerektirir.

Çocuğun iletişim kurma isteğini destekleyin, onu motive edin.

Küçük ve gerçekçi hedefler belirleyin.

Etkileşimi kısa ama sık hâle getirmeye çalışın.

Çocuğun sizi daha iyi anlaması için basit, net ve sakin bir dil kullanın.

Oyun, öğrenmenin en güçlü yollarından biridir.

Sosyal ilişkiler kurmasına yardımcı olacak güvenli ortamlar oluşturun.

En önemlisi: Kendiniz için de destek alın.

Otizm Spektrum Bozukluğunda Sık Görülen Belirtiler

Yakınlık kurmada ve jest–mimik kullanımında sınırlılık

Kelimeleri anlamlı ve işlevsel kullanmada zorlanma

Israrcılık, takıntılar, sıralama davranışları

El çırpma, sallanma, dönen nesnelere odaklanma

Ekolali (duyulan kelimeleri isteksiz tekrar etme)

Dokunma, ses ve ışığa karşı hassasiyet

Bu belirtiler her çocukta aynı yoğunlukta görülmeyebilir ve zaman içinde değişiklik gösterebilir.

📋Hazırlayan: Psk. Esra Karakuş

Kaynakça:Kurt, O. N. U. R., & Subaşı Yurtçu, A. B. (2017). Otizm spektrum bozukluğu olan bireylere yönelik kapsamlı uygulamalar. Sakarya University Journal of Education, 7(1), 155-182.

Greenspan, S. ve Wieder, S. (2008). What is the DIR®/Floortime™  http://www.infantva.org/documents/CoPa-June-DIR-FloortimeModel.pdf adresinden alınmıştır.

Kadak, M. T., & Meral, Y. (2019). Otizm spektrum bozuklukları-güncel bilgilerimiz neler. Osb, 12, 15.