Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) Nedir? Belirtileri ve Tedavisi

Kapıyı kilitlediğinizi bildiğiniz hâlde tekrar tekrar kontrol ediyor, istemediğiniz bir düşüncenin ne anlama geldiğini saatlerce sorguluyor veya rahatlamak için belirli davranışları yinelemek zorunda hissediyor olabilirsiniz. Bu deneyimler zamanınızı almaya ve yaşamınızı kısıtlamaya başladığında obsesif kompulsif bozukluk açısından değerlendirilmesi yararlı olabilir.

Obsesif kompulsif bozukluk (OKB), istenmeden gelen tekrarlayıcı düşünce, dürtü veya zihinsel görüntülerin ve/veya bunlara karşı yapılan tekrarlayıcı davranışların ya da zihinsel eylemlerin görüldüğü bir ruhsal bozukluktur. Her takıntılı düşünce ya da kontrol davranışı OKB anlamına gelmez. Değerlendirmede yaşanan sıkıntı, harcanan zaman ve günlük yaşama etkisi birlikte ele alınır.

OKB belirtileri nelerdir?
OKB belirtileri iki temel kavramla açıklanır: obsesyonlar ve kompulsiyonlar. Belirtiler dışarıdan her zaman fark edilmez; bazı kişilerde zorlayıcı uğraşların büyük bölümü zihinde gerçekleşir.

Obsesyon: İstenmeden gelen düşünceler

Obsesyonlar; tekrarlayan, kişinin istemediği ve çoğunlukla kaygı ya da sıkıntı uyandıran düşünce, dürtü veya görüntülerdir. Örneğin:
• Kirlenme veya mikrop bulaşmasıyla ilgili yoğun kuşkular.
• Kapının açık kaldığı ya da ocağın kapatılmadığı düşüncesi.
• Birine zarar vermekten korkma.
• İstenmeyen cinsel veya dinî içerikli düşünceler.
• Eşyaların simetrik durmamasından kaynaklanan yoğun rahatsızlık.

Bir düşüncenin istemeden akla gelmesi, kişinin onu istediği veya gerçekleştireceği anlamına gelmez. Klinik değerlendirme, düşüncenin içeriği kadar onunla kurulan ilişkiye de odaklanır.

Kompulsiyon: Rahatlamak için tekrarlanan davranışlar
Kompulsiyonlar, kişinin sıkıntıyı azaltmak veya korktuğu bir sonucu önlemek amacıyla yapmak zorunda hissettiği davranışlar ve zihinsel eylemlerdir. Bunlar önlemeye çalıştıkları durumla gerçekçi biçimde bağlantılı olmayabilir ya da açıkça aşırı olabilir. Tekrar tekrar yıkanmak, kilitleri kontrol etmek veya eşyaları belirli bir sıraya koymak görünen örneklerdir. İçinden sayı saymak, bir düşünceyi başka bir düşünceyle “etkisizleştirmeye” çalışmak ve geçmiş bir konuşmayı kesinlik elde edene kadar zihinde incelemek de kompulsiyon olabilir. Sürekli başkalarından güvence istemek aynı işlevi görebilir. Bir davranışın ritüel olup olmadığı, ne amaçla ve hangi bağlamda yapıldığına göre değerlendirilir; olağan bir dinî uygulama veya günlük rutin tek başına belirti değildir.

DSM-5 çerçevesinde OKB nasıl değerlendirilir?
DSM-5’te OKB, “Obsesif Kompulsif ve İlişkili Bozukluklar” başlığı altında yer alır. Değerlendirmede obsesyonların, kompulsiyonların veya her ikisinin bulunmasına bakılır. Bu belirtilerin belirgin zaman alması -örneğin günde bir saatten fazla sürmesi- veya klinik açıdan önemli sıkıntı ya da işlev kaybı yaratması önemlidir. Dolayısıyla “Bir saat sürmüyorsa OKB olamaz” düşüncesi doğru değildir. Belirtilerin başka bir ruhsal bozuklukla, madde/ilaç etkisiyle veya tıbbi bir durumla daha iyi açıklanıp açıklanmadığı da değerlendirilir. Bu çerçeve, kişinin kendisine tanı koyması için bir kontrol listesi değildir.

OKB nasıl ilerler?
OKB belirtileri sıklıkla geç çocukluk ile genç yetişkinlik arasında başlar; farklı yaşlarda da ortaya çıkabilir. Seyir kişiden kişiye değişir. Belirtiler bazı dönemlerde hafifleyebilir, stresli dönemlerde artabilir ve zaman içinde farklı konulara yönelebilir. Her kişide sürekli kötüleşme beklenmez; ancak uygun destek alınmadığında belirtiler uzun süre devam edebilir. OKB’yi sürdürebilen döngüyü şöyle bir örnekle düşünebiliriz: Kişi evden çıkarken “Ya kapıyı kilitlemediysem?” diye kuşkulanır. Geri dönüp kontrol ettiğinde kısa süreli rahatlar. Kuşku yeniden belirdiğinde tekrar kontrol etme ihtiyacı duyar. Böylece rahatlamanın ancak kontrol ederek mümkün olduğu hissi güçlenebilir.

Bu döngüde sorun, tek başına kuşkunun ortaya çıkması değildir. Kuşkuyu tamamen ortadan kaldırmak için yapılan tekrarlar, kişinin belirsizlikle kalmasını giderek zorlaştırabilir. Benzer biçimde, düşünceyi zorla zihinden atmaya çalışmak da onunla daha fazla uğraşmaya yol
açabilir.

OKB günlük yaşamı nasıl etkiler?
İşlev kaybı yalnızca ritüellere ayrılan süreyle sınırlı değildir. Kaçınmalar ve zihinsel meşguliyet de yaşam alanını daraltabilir.
Örneğin kişi, gönderdiği e-postayı hata yapmadığından emin olmak için defalarca okuyup işlerini yetiştiremeyebilir. Temizlik ritüelleri nedeniyle evden çıkışı gecikebilir. İstemediği düşünceler yüzünden yakınlarıyla zaman geçirmekten kaçınabilir. Bir öğrenci, cevabından tam emin olamadığı için aynı soruya tekrar dönerek sınavı tamamlamakta zorlanabilir.
Yakın ilişkiler de etkilenebilir. Aile üyelerinden tekrar tekrar onay istemek veya onların da belirli ritüellere uymasını beklemek, ev içindeki düzeni ve iletişimi zorlayabilir. Bu durum irade zayıflığı olarak yorumlandığında kişinin yaşadığı sıkıntı ve anlaşılmama hissi artabilir.

OKB neden ortaya çıkar?
OKB’yi tek bir nedene bağlamak doğru değildir. Genetik yatkınlık, biyolojik süreçler ve öğrenmeyle ilişkili etkenler birlikte rol oynayabilir. Stres belirtileri artırabilir; ancak stres yaşamak tek başına OKB’yi açıklamaz. Benzer şekilde, bozukluğu yalnızca çocukluk yaşantılarına veya tek bir beyin kimyasalına indirgemek yeterli değildir. 

OKB psikoterapi ile nasıl tedavi edilir?
OKB için güçlü bilimsel desteği bulunan psikoterapi yaklaşımlarından biri, maruz bırakma ve tepki önleme (ERP) içeren bilişsel davranışçı terapidir (BDT). Tedavi kişinin belirtilerine ve ihtiyaçlarına göre planlanır.

Maruz bırakma ve tepki önleme nedir?
Maruz bırakma, kişinin kaygı veya kuşku uyandıran durumlarla terapistiyle birlikte hazırlanan bir plan doğrultusunda karşılaşmasıdır. Tepki önleme ise bu sırada rahatlamak için başvurduğu kompulsiyonları yapmamayı öğrenmesini içerir.
Örneğin aşırı kontrol davranışı yaşayan biriyle, olağan güvenlik kontrolünün ardından tekrar kontrol etme ritüelini azaltmaya yönelik çalışmalar planlanabilir. Amaç gerçek güvenlik önlemlerini kaldırmak değildir. Çalışmalar kişinin onayıyla, uygun güçlük düzeyinde ve aşamalı biçimde yürütülür.

Hedef, rahatsızlık hissinin her seferinde hemen kaybolması değil; kişinin kuşku ve sıkıntı varken de ritüele başvurmadan hareket edebilmesidir. Seanslar arasında yapılan uygulamalar bu öğrenmeyi günlük yaşama taşır.

Düşüncelerle ilişkili inançlar nasıl ele alınır?
BDT sürecinde “Bunu düşündüysem kötü bir insan olmalıyım”, “Kesin emin olmadan devam edemem” veya “Bir terslik olursa tamamen benim suçum olur” gibi değerlendirmeler üzerinde çalışılabilir.

Terapide düşüncelere yüklenen anlam, aşırı sorumluluk hissi ve belirsizliğe tahammül etme güçlüğü ele alınır. Kişinin her düşüncenin yanlışlığını tekrar tekrar kanıtlamak zorunda hissetmesi de çalışmanın konusu olabilir. Bilişsel çalışmaların yeni bir güvence arama ritüeline dönüşmemesine dikkat edilir.

Yakınlar tedaviyi nasıl destekleyebilir?
Yakınların yaklaşımı anlayışlı ve tutarlı olmalıdır. Terapist rehberliğinde ritüellere katılmayı ve sürekli güvence vermeyi azaltmak destekleyici olabilir. Kişiyi suçlamak veya bir anda bütün ritüellerini durdurmaya zorlamak yerine, birlikte belirlenen tedavi planı izlenir.

İlaç tedavisi gerekir mi?
Bazı kişilerde psikoterapiye ek olarak, bazı kişilerde ise başlangıç seçeneği olarak ilaç tedavisi değerlendirilebilir. Sık kullanılan seçeneklerden biri seçici serotonin geri alım inhibitörleridir (SSRI). Belirgin işlev kaybının olduğu durumlarda BDT/ERP ile ilaç tedavisinin birlikte uygulanması önerilebilir. İlaç seçimi ve takibi psikiyatrist tarafından yapılır.