Dissosiyatif kimlik bozukluğu; DSM-5-TR’dan  önceki adıyla “çoklu kişilik bozukluğu” çoğu zamanbireyin zaman zaman açıklayamadığı zaman kayıpları, davranış değişiklikleri, hafıza bozuklukları, kişilik değişimleri gibi semptomlarla kendini gösterebilmektedir (American Psychiatric Association [APA], 2022). Kişi dissosiyatif bozukluklarda bilincin bozukluğunu deneyimler ve öz farkındalığının, belleğinin ve kimliğinin izini kaybeder (APA, 2022). Disosiyasyonu günlük yaşantımızda da zaman zaman deneyimleriz ve bu durumlar psikotik kısımda değildir, normal ve sağlıklı boyutta değerlendirilir (Barlow et al., 2022). Sağlıklı boyuttaki disosiyasyonu örneklendirmek gerekirse; hayal kurma, zamanın nasıl geçtiğini fark edememe, anın farkındalığını (mindful) kaybetme gibi örnekler verilebilir. Çocukluktaki hayali arkadaşlar veya deniz kızı vb. olduğunu hayal etmek de bu duruma örnektir. Normal ve sağlıklı boyutta değerlendirilebilir.

Dissosiyatif bozukluklarda bilinçte, duygularda, motivasyonda, hafıza ve kimlikteki (benliğin görünümleri) ani bölünmeler meydana gelir. Disosiyasyon (çözülme) bilincin alışık olduğumuz birleştirme görevini yerine getirememe durumudur. Şizofreni ile dissosiyatif kimlik bozukluğunun bağlantısı yoktur çünkü düşünce bozukluğu veya davranışsal disorganizasyon yoktur (çünkü gerçeklik bozulmamıştır, aynı bedende farklı kişiliklerin gerçeklikleri deneyimlenmektedir) (Barlow et al., 2022; APA, 2022).

Dissosiyatif kimlik bozukluğu semptomlarına bakıldığında; bir bireyde iki veya daha fazla belirgin kimlik durumunun bulunması, kimlikler arasında geçişler yaşanması, günlük olayları, kişisel bilgileri veya travmatik yaşantıları hatırlamada açıklanamayan bellek boşlukları (zaman kayıpları- atlamaları), belirtilerin sosyal ve mesleki işlevselliği bozması, durumun madde kullanımı veya başka nörolojik hastalıklarla açıklanamaması semptomlarıyla seyrettiği görülmektedir (APA, 2022). Bu ruhsal bozuklukta oluşan kimliklere “alter” adı verilmektedir (Dell & O'Neil, 2009) . Asıl (primary) alter (ev sahibi alter) diğer kişiliklerin varlığından haberdar olmayabilir. Fakat diğer alterler birbirini hatırlar. Algıdaki değişiklikler nedeniyle kişilikler (alterler)  arası gözlük, alerji, cinsiyet gibi farklılıklar olabilmektedir. Her bir alter; kendi davranış örüntüleri, bellekleri ve ilişkileri ile oldukça karmaşık olabilir. Genellikle tüm alterlerin özellikleri birbirinden oldukça farklıdır.

Travma kuramlarına göre dissosiyatif kimlik bozukluğu çoğunlukla çocukluk dönemindeki ağır ve tekrarlayıcı travmalarla ilişkilidir (APA, 2022; Barlow et al., 2022). Kimlik bölünmesi, kişinin dayanılmaz yaşantılarla başa çıkmak için geliştirdiği bir savunma mekanizması olarak değerlendirilir. Çocuk dissosiyasyonu travmayla mücadele etmek için kullanabilir. Dissosiyasyon çocuğa ağır fiziksel istismar deneyimi için yardımcı olur. Yani travmayı taşıyan benlik bu durumu regüle edebilmek için diğer alterleri oluşturur. (Örneğin “Beyza’nın Kadınları” filminde alter oluşumuna bakıldığında travma sonrası alter gelişimi görürüz. Ayla’nın tecavüzü = diğer alterlerin oluşması => çocuk kaldıramadığı şeyi başkasının başına gelmiş gibi düşünüyor => bana tecavüz edilmedi, Ayla’ya edildi).

Kökeni itibariyle çocukluk çağı travmaları ve genel olarak yaşanılan travmanın bastırılması ve bu bastırmanın dissosiyasyon oluşturmasının ardından kimlik bölünmesi şeklinde ilerleyebilen bir ruhsal bozukluktur. Tedavi modeli olarak genellikle travmanın işlenmesine odaklanılmaktadır.

📋Hazırlayan: Psk. Sıla Taşkıran

Kaynakça: 

American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Publishing.

Barlow, D. H., Durand, V. M., Hofmann, S. G., & Lalumière, M. L. (2022). Abnormal psychology: An integrative approach (9th ed.). Cengage Learning.

Dell, P. F., & O'Neil, J. A. (Eds.). (2009). Dissociation and the dissociative disorders: DSM-V and beyond. Routledge.